Публикация авторского материала: «Формы работы классного руководителя с неблагополучными семьями». автор Цыренжапова Гоохон Самбуевна | Работа №240706

МОУ Агинская средняя общеобразовательная школа №2
Программа дополнительного образования
по бурятскому языку
для одарённых детей
Путь к успеху
(7 – 9 классы)
Автор:
Цыренжапова Г.С.
учитель бурятского языка и литературы
пгт. Агинское
Пояснительная записка.
После проведения ежегодных школьных олимпиад анализ работ показывает, что в школе есть одарённые дети с повышенным уровнем учебно-познавательной мотивацией по бурятскому языку. Правда, не всегда в полной мере удается реализовать их способности. Эта проблема поставила задачу необходимости целенаправленной работы с одарёнными детьми, создания индивидуальной образовательной программы. Родители заинтересованы в том, чтобы ребенок знал материал предмета глубже, чем школьная программа. Такой социальный заказ требует от учителя применения новых совершенных технологий в работе с одарённым ребенком, чтобы формировать его индивидуальность, развивать творческие способности.
Для целенаправленной работы с одарёнными учащимися мною создана программа Путь к успеху, предназначенная для учащихся 7-9 классов. Систематическая работа по программе позволит сформировать память, гибкость ума, воображение, синтез, анализ, активизировать работоспособность и познавательную деятельность учащихся, подготовить к участию к школьным, районным олимпиадам, к конкурсам.
Данная индивидуальная образовательная программа для одарённых детей составлена на основе Федерального компонента государственного стандарта основного общего образования и рабочей программы по бурятскому языку для национальных общеобразовательных школ 5-9 классы (Авторы Ц.С. Жанчипова, О.Ш. Цыремпилова. Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2007год).
Программа построена с учётом принципов системности, научности, доступности. Она предусматривает дополнительное УГЛУБЛЕННОЕ получение знаний учащимися школьной программы для национальных школ.
Цель. Обеспечение возможностей самовыражения и самореализации одарённого учащегося в различных видах творчества в процессе изучения бурятского языка.
Задачи.
-сформировать эффективную образовательную среду для развития одарённых детей в виде дополнительных занятий в форме консультаций и самостоятельной работы учащегося;
-воспитывать интерес и любовь к родному языку;
-способствовать интенсивному речевому и интеллектуальному развитию учащегося;
-сформировать научно-лингвист ическое мировоззрение по языку;
-совершенствовать умение работать с различными источниками для углубления знаний по языкознанию.
Принципы работы с одарёнными детьми.
Индивидуализация обучения (наличие индивидуального плана обучения учащихся – высший уровень).
Принцип опережающего обучения.
Принцип комфортности в любой деятельности.
Принцип разнообразия предлагаемых возможностей для реализации способностей учащихся.
Возрастание роли внеурочной деятельности.
Принцип развивающего обучения.
Принцип добровольности.
Формы работы с одарёнными детьми:
-тематические консультационные занятия;
-индивидуальные, самостоятельные, практические занятия;
-участие в конкурсах, предметных неделях, олимпиадах;
-участие в конференциях;
-использование материалов окружной, муниципальной библиотек, школьного музея;
-использование Интернет – ресурсов;
-использование дополнительной литературы.
Приоритетные направления образовательного процесса в работе с одарёнными детьми:
Развитие у одаренных детей качественно высокого уровня мировоззренческих убеждений, позволяющих им ориентироваться в сложном мире социальных отношений;
Формирование духовного потенциала личности, её развития, направленного на творческое самовыражение, самоутверждение и самореализацию;
Утверждение здорового образа жизни школьника;
Развитие научно-исследовательских навыков и творческих способностей одарённых детей.
Организации воспитательной работы в рамках программы:
Воспитание учащихся по принципам общечеловеческих ценностей;
Формирование духовной культуры, общекультурной компетенции;
Формирование высокой речевой культуры;
Обеспечение условий для самореализации способностей и склонностей одарённых детей; стремление к самообразованию и самосовершенствованию;
Требовательность и умение найти подход к нестандартным детям;
Общекультурная эрудированность;
Доброжелательность высокий педагогический такт;
Наличие организаторских способностей;
Зание и применение здоровьесберегающих технологий.
Социально-психологическо обеспечение реализации программы:
создание банка данных с содержательными характеристиками одарённых детей;
создание психолого-развивающего пространства, как наиболее благоприятствующего реализации программы;
обучение одарённых детей навыкам поддержанияпсихологической стабильности и психорегуляции;
формирование умение адаптироваться в социально значимой среде (семье, среде сверстников, педагогов);
организация работы с учителями, направленной на повышение уровня и психолого-педагогической подготовки.
Семейные аспекты развития одарённого ребенка:
создание условий для освоения родителями способов формирования и развития одарённых детей;
учёт личностных особенностей одарённых детей;
оказание помощи и поддержки в создании благоприятного семейного микроклимата.
Сроки реализации программы: 2017-2020 год.
Ожидаемые результаты.
В результате проведённых работ учащийся получит дополнительные знания в области языкознания, которые сможет использовать при участии в различных конкурсах, олимпиадах, научится работать с научной информацией, с различными источниками для получения знаний, повысится учебная мотивация к предмету. Программа Путь к успеху способствует популяризации бурятского языка в стенах нашей школы, хорошей сдаче выборного ГИА по бурятскому языку в 9 классе.
Тематический план для учащегося 7 класса.
Разделы.
Кол-во ч.
1
Фонетикэ
9
2
Буряад хэлэнэй орфоэпи. Лексикэ
5
3
Үгэнүүдэй удхаараа илгарал
5
4
Тогтомол холбоотой үгэнүүд
2
5
Үгын бүридэл
5
6
Практическа ажал
8
Итого.
34 ч
Тематический план.
№
Тема
Кол-во часов
Фонетикэ
1-2
Хэлэлгын абяанууд. Буряад хэлэнэй аялган абяанууд
2
3-4
Йотированная аялганууд ба үзэгүүд. Дифтонгнууд
2
5
Аялгануудые зүб бэшэхэ дүримүүд
1
6-7
Аялгануудай һубарил, тааралдал, нугарал
2
8
Буряад хэлэнэй хашалган абяанууд
1
9
Хашалгануудые зүб бэшэхэ дүримүүд
1
10-11
Практическа ажал
2
Буряад хэлэнэй орфоэпи. Лексикэ
12
Үндэһэн буряад үгэнүүд
1
13
Абтаһан үгэнүүд
1
14
Буряадаар бэшэгдэдэг абтаһан үгэнүүд
1
15
Ородоор бэшэгдэдэг абтаһан үгэнүүд
1
16
Буряадшалан бэшэгдэдэг абтаһан үгэнүүд
1
17-18
Практическа ажал
2
Үгэнүүдэй удхаараа илгарал
19
Антонимууд
1
20
Синонимууд
1
21
Омонимууд
1
22
Нэгэ ба олон удхатай үгэнүүд
1
23
Үгын сэхэ ба шэлжэһэн удха
1
24-25
Практическа ажал
2
Тогтомол холбоотой үгэнүүд
26
Фразеологизмууд
1
27
Фразеологизмууд
1
Үгын бүридэл
28-29
Үгын үндэһэн ба түрэл үгэнүүд
2
30-31
Суффикс, үгын анхан ба гараһан һууринууд
2
32
Сложно үгэнүүд
1
33-34
Практическа ажал
2
34 ч
Литература.
Электронный учебник бурятского языка
Интернет источники
Буряад хэлэн учебник
Буряад хэлээр тестнүүд (фонетикэ, лексикэ, үгын бүридэл, морфологи, орфографи, синтаксис, пунктуаци)
Тематический план для учащегося 8 класса.
Разделы.
Количество часов.
Морфологи
1
Юумэнэй нэрэ
7
2
Тэмдэгэй нэрэ
8
3
Тоогой нэрэ
6
4
Түлөөнэй нэрэ
6
5
Наречи
3
6
Глагол
4
Итого.
34
Тематический план.
№
Тема
Кол-во часов
Юумэнэй нэрэ
1-2
Юумэнэй нэрэнүүдэй нэгэнэй ба олоной тоо
2
3-4
Юумэнэй нэрын зохилдол
2
5-6
Юумэнэй нэрын хамаадал
2
7
Практическа ажал
1
Тэмдэгэй нэрэ
8
Тэмдэгэй нэрэ тухай ойлгосо
1
9
Анхан ба гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
1
10
Шанарта болон ба бүридэлтэ тэмдэгэй нэрэнүүд
1
11-12
Тэмдэгэй нэрэнүүдэй зохилдол
2
13-14
Тэмдэгэй нэрэнүүдэй хамаадал
2
15
Практическа ажал
1
Тоогой нэрэ
16
Тоогой нэрэнүүдтэй танилсалга
1
17-18
Тоогой нэрын зохилдол
2
19-20
Тоогой нэрын хамаадал
2
21
Практическа ажал
1
Түлөөнэй нэрэ
22
Түлөөнэй нэрэ
1
23-24
Түлөөнэй нэрын зохилдол
2
25-26
Түлөөнэй нэрын хамаадал
2
27
Практическа ажал
1
Наречи
28
Наречинууд тухай
1
29
Наречинуудай удхаараа илгарал
1
30
Практическа ажал
1
Глагол
31
Глагол тухай
1
32-33
Глаголой сагууд
2
34
Практическа ажал
1
34 ч
Литература.
1.Электронный учебник бурятского языка
2.Интернет источники
3.Буряад хэлэн учебник
4.Буряад хэлээр тестнүүд (фонетикэ, лексикэ, үгын бүридэл, морфологи, орфографи, синтаксис, пунктуаци)
Тематический план для учащегося 9 класса.
№
Разделы.
Кол-во ч.
1
Синтаксис
7
2
Зохёолго яажа бэшэхэб?
5
3
Шүүмжэлэл яажа бэшэхэб?
5
4
Зурагаар зохёол яажа бэшэхэб?
5
5
Хүнэй дүрэ яажа зураглахаб?
5
6
Проектнэ ажаябуулга
7
Итого.
34
Тематический план.
№
Тема
Кол-во часов
Синтаксис
1-2
Хуряангы мэдүүлэлэй синтаксис
2
3-5
Орёо мэдүүлэл синтаксис
3
6
Словарна хүдэлмэри
1
7
Практическа ажал
1
Зохёолго яажа бэшэхэб?
8
Зохёолго бэшэлгын түсэб
1
9
Словарна хүдэлмэри
1
10-11
Зохёолго бэшэлгэ (сочинени)
2
12
Практическа ажал
1
Шүүмжэлэл яажа бэшэхэб?
13
Шүүмжэлэл бэшэлгын түсэб
1
14
Словарна хүдэлмэри
1
15-16
Шүүмжэлэл бэшэлгэ (сочинени)
2
17
Практическа ажал
1
Зурагаар зохёол яажа бэшэхэб?
18
Зураглал бэшэлгын түсэб
1
19
Словарна хүдэлмэри
1
20-21
Зураглал бэшэлгэ (сочинени)
2
22
Практическа ажал
1
Хүнэй дүрэ яажа зураглахаб?
23
Хүнэй дүрэ зураглалай түсэб
1
24
Словарна хүдэлмэри
1
25-26
Хүнэй дүрын зураглал бэшэлгэ (сочинени)
2
27
Практическа ажал
1
Проектнэ ажаябуулга
28
Проектнэ ажал гээшэ юун бэ?
1
29
Словарна хүдэлмэри
1
30-32
Проектнэ ажал ябуулга
3
33-34
Проект хамгаалга
2
Литература.
1.Электронный учебник бурятского языка
2.Интернет источники
3.Буряад хэлэн учебник
4.Буряад хэлээр тестнүүд (фонетикэ, лексикэ, үгын бүридэл, морфологи, орфографи, синтаксис, пунктуаци)
Приложение 1.
ОЛИМПИАДНЫЕ ЗАДАНИЯ
Буряад хэлээр олимпиадна даабаринууд
7 анги
Текст
Хэдэн зуугаад фабрик... заводууд Буряад орондо бии. Улаан- Үдын егээ ехэ завод - локомотив – вагонуудые заհабарилгын завод - ЛВРЗ. ЛВРЗ тепловозуудые, электровозуудые ба пассажирск... вагонуудые заհабарилдаг. Энэ завод… хүдэлбэришэд, инжен…рнүүд эбтэй эетэйгээр ажалладаг. Завод түсэбɵɵ үлүүлэн дүүргэдэг. Ажалдаа ехэ амжалта туйлаհанай түлɵɵ ЛВРЗ Ленин … орд…ноор шагнагданхай.
Буряадай республик… дотор талха татадаг комбинат, хилээмэ баридаг заводууд, кондитерск… фабриканууд, тоհо гаргадаг, сыр шанадаг заводууд, հү буйлуулдаг ба бэшэшье олон заводууд бии.
Даабаринууд:
Эбтэй, эетэйгээр, туйлаհананай, бэшэшье – эдэ үгтэհэн ямар үгэ соонь абяан үзэг хоерой ТОО адли байнаб?
Дотор, орондо - эдэ үгэнүүдтэ омонимой жэшээ հана.
Бии, үлүү, дотор – гэհэн үгэнүүдтэ харша удхатай үгэнүүдые бэшэ.
Точкын орондо таараха үзэгүүдые табигты.
Тоогой нэрэ ологты. Ямар тоогой нэрэ хаб?
Өɵртэ хамаадалда байհан юумэнэй нэрэ олоод, падежынь заа.
1 үндэհэн, 2 суффикс, 1 залгаհатай үгэ оло.
Үйлын падеждэ зохилдоод байհан юумэнэй нэрэнүүдые түүжэ бэшэ.
Зүбɵɵр бэшэгдэհэн үгэнүүдыень түүжэ бэшэ: зоводой, заводай, завоодой, комбинаадта, комбинадта, комбинатда, инженерհаа, инженерհээ.
Үнгэрհэн ба үни үнгэрհэн сагай причастна түхэлэй үйлэ үгэнүүдые түүжэ бэшэ:
Республика - падеждэ зохилдуула.
Электровоз – З.п., Хм.п., Г.п. 2-дохи нюурат олоной тоодо хамаадуула.
Түлɵɵ - ямар хэлэлгын хубиб? Илгаралынь заа.
Заհабарилга гэжэ үгэ ɵɵртэ хамаадуула.
Талхан, хилээмэн, тоհон – эдэ үгэнүүдые эхир болгожо бэшэ.
Буряад хэлээр олимпиадна даабаринууд
7 анги
Интенсив
Переведите диалог на бурятский язык.
- Здравствуй, Жаргал!
- Здравствуй, Баирма!
- Баирма, ты идешь в школу?
- Я иду в школу, после уроков пойду на день рождения подруги.
- А какие у тебя дела?
-У меня много домашнего задания.
- Какой у тебя любимый предмет?
- Я люблю математику и литературу
- А почему тебе нравится математика?
- Потому что там точные решения и ответы
- А у тебя какие предметы любимые?
- А я люблю историю, географию, литературу.
Напишите, употребив лично-предикативные и вопросительные частицы:
Ши хэн гэжэ нэрэтэ…?
Ши ахайта…?
Би сэбэр саарհатай…
Та Доржын аба бэзэ…?
Тэрэ аяар табан эгэшэнэртэй…?
Составьте вопросы из следующих слов:
Дэбтэр, энэ, бэ, хэнэй?
Гү, шинии, ахатай басаган, нүхэр?
Миисгэй, -б, хэдытэй, шинии?
Гэжэ, -б, эгэшэнэр, шинии, нэрэтэй, хэн?
Хүбүүн, гү, шамбай, Содномой, дүү, бэшэ?
Составьте словосочетания, выбрав два прилагательных + существительное, обозначающих цвет и качество.
Улаан
томо
набтар
ялагар
хүхэ
уйтан
бүдүүн
хɵɵрхэн
боро
хара
торгон
богони
ногоон
хүрин
шэнэ
муу
сагаан
нооհон
ута
үбэлэй
сэнхир
эреэн
булгайр
уйтан
Напишите сочинение на тему Хабар (Весна) на бурятском языке.
Буряад хэлээр олимпиадна даабаринууд
8 класс
Интенсив
Переведите диалог на бурятский.
- Как тебя зовут?
- Меня зовут Эржена.
- Сколько тебе лет?
- Мне 13 лет
- У тебя есть старшие брат и сестра?
- Нет. У меня 2 младшие сестренки.
- А-а. Вас в семье трое?
- Нет, нас пятеро.
- Да? А кто еще?
- У меня есть мама и папа. Я похожа на папу.
- М-м. Чья же ты дочь?
- Я дочь Содномова Дугара.
- Какая же ты молодец!
Восстановите рассказ Арюны, вставив подходящие по смыслу слова:
Би Арюна гэжэ нэрэтэйб. Минии … тиимэшье томо бэшэ юм. Бидэ гэртээ …. Минии аба эжы хоёр сасуу юм. Тэдэ …. Манай Жамбал ахай …. Тэрэ ɵɵрын бүлэтэй. Тэрэнэй …. Бэлигмаа гэжэ нэрэтэй. Бэлигмаа абгай баհа …. Тэдэнэй хүбүүн … нэгэтэй юм. Эрдэм хɵɵрхэн, солбон үхибүүн юм.
Замените данные предложения на вопросительные:
Халуун үдэр байгаа.
Бидэ үглɵɵдэр долоон сагта бодохобди.
Һурагша найруулга бэшэнэ.
Саհатай үдэр болоно.
Энэ шинии зураг.
Напишите правильно местоимения в скобках.
Аюша (би – хэндэ?) дэбтэр абаа.
Дарима (би – хэнтэй?) театр ошохо.
Дүү хүбүүнши (ши – хэнээр?) омогорхоно.
Бадма (би – хэниие?) түрэհэн үдэртɵɵ уряа.
Би (ши – хэндэ?) сэсэг бэлэглэхээ հанааб.
Напишите сочинение на тему Минии дуратай ном (Моя любимая книга) на бурятском языке.
Буряад хэлээр олимпиадна даабаринууд
8 анги
Эхэ эсэгын հургаал, захяа.
1.Абын հургаал – алтан, эжын հургаал – эрдэни гэհэн арадай үгэ дэмы хэлэгдээгүй. 2. Аба эжын үнэтэй захяа дуулажа, сахижа ябаха гээшэ тон сэнтэй. 3. Шадаал հаа, хүндэ туհалжа ябаха хэрэгтэй. 4. Аха, эгэшэ зониие хүндэлжэ яба. 5. Хүгшэн зондо хамհалсажа ябаха еհотой. 6. Хүндэ мууе бу հана. 7. Харин хүнэй шамда мууе հанаа հаань, тэрэ хүндɵɵ հайниие հанаад ябаа հаа, - буян. 8. Хүниие наадалжа, доромжолжо бү яба. 9. Үбшэн үлгэ зониие хайрлажа, туհалжа яба. 10. Үгытэй баян, ноен дарга, ород буряад гэжэ бү илга. 11. Ямаршье хүндэ адляар хандажа ябаха хэрэгтэй. 12. Эхэ эсэгэеэ хүндэлэ. 13. Эдеэнэйнгээ дээжэ нэн түрүүн эсэгэдээ хэхэ. 14. Эжы абынгаа, аха эгэшынгээ үгэ дуулажа яба. 15. урдаհаань абяа гаража гү, али хэрэлдэжэ огто болохогүй. 16. Эхэ эсэгэеэ հайханаар үргэхэ хэрэгтэй. 17. Хүгшэн хүндэ гурбан зɵɵлэн хэрэгтэй: … зɵɵлэн, … зɵɵлэн, … зɵɵлэн гэжэ ехэ сэсэн үгэ манай буряад арадта бии ха юм. 18. Үндэр наհатай болоհон хүнэй ухаан бодол үхибүүн …. Ухаантай адли болодог юм гэдэг. 19. Жаахан юумэнհɵɵ баярлахашье, муудахашье ушар дайралдадаг. 20. Эхэ эсэгын аша айхабтар ехэ, сэгнэшэгүй юм гэдэг. 21. Хүн нэгэ наհан соогоо эжы абынгаа аша харюулжа шадахагүй юм ха. 22. Эхэ эсэгэдээ հайханаар хандаха, хүгшэрхэ наհандань гурбан зɵɵлэн дээрэ үргэхэ – манай нангин уялга. 23. Хэрбэеэ эхээсэгэдээ хайша хэрэгээр хандажа, муугаал үргэбэл, саашанхидаа ɵɵрɵɵшье бэшэ հаа, үри хүүгэдшни, хүүгэдэйшни хүүгэд зобохо. 24. Энээниие ехэ нүгэл гэжэ манай арад хэлсэдэг. 25. Үхибүүн багадаа эхэ эсэгынгээ нэрээр ябадаг, харин эхэ эсэгэнь хүгшэрхэдɵɵ, үри хүүгэдэйнг…. нэрээр ябадаг.
Дааринууд:
Ямар үгэнүүд соо абяаниинь үзэгհɵɵ үсɵɵн байнаб? Түүжэ бэшэ.
Буян, баян, ябаа, юумэе, ехэ, уялга, захяа, үнэтэй, еհотой, հайн.
Точкын орондо орхигдоհон үгэнүүдые хүсɵɵжэ бэшэ.
Илгаհан, болзоогой деепричастинуудые түүжэ бэшэ.
Өɵртэ хамаадалда байհан үйлэ үгэнүүдые түүжэ бэшэ.
Нюурта хамаадалда байհан юумэнэй нэрэнуудые түүжэ бэшээд, падежыень заа.
Шухала, эгээл хүндэтэй гэհэн удхатай үгэ оложо бэшэ.
Хамаанай падеждэ ɵɵртэ хамаадаад байհан юумэнэй нэрэнүүдые түүжэ бэшэ.
Түлɵɵнэй нэрэ түүжэ бэшэ.
Хориհон удхатай зүйр үгэ хабаатай үгэтэйнь бэшэ.
Захяанайнгаа, захяагайнгаа, захяадаа, захяандаа, захяагаа, захяаяа. Эдэ үгэнүүд сооհоо зүбɵɵр бэшэгдэհэн үгэнүүдынь түүжэ бэшэ.
Харюулжа, доромжолжо, захяа, сэнтэй, хэрэлдэжэ – тус үгэнүүдтэ синоним հанагты.
Элирхэйлհэн харилсаатай холболто (союз) оло.
Соогоо – ямар хэлэлгын хуби хаб? Илгаралынь заа.
Текст соо хэды идхаհан мэдүүлэл бэ: а) 4; б) 7; в) 9;
Косвенно нэмэлтэ + сэхэ нэмэлтэ + хэлэгшэ. Иимэ схемэтэй мэдүүлэлнүүдые текст сооհоо оло.
Буряад хэлээр олимпиадна даабаринууд
9 класс
Интенсив
Переведите слова, поставьте к ним вопросы, запишите в два столбика.
Орон, байра, түүхэ, нүхэр, аха, музей, үгэ, зон, бүлэг, հара, хада, булган, шагнагша, басаган, үхибүүн, эрдэмтэн.
Употребите глаголы в указанном времени.
Аба мориндоо мордо… (прошедшее). Эжы гэртээ эдеэ шана… (настоящее). Дугар хэлэհэн үгэдɵɵ хүрэ…гүй (прошедшее). Суглаанай հүүлдэ кино харуул… (будущее). Үхибүүд миссгэйн հүүлдэ саарհа уяжа наада… (прошедшее). Геологууд хада уулын хоймороор ашагта малтамалнуудые бэдэр… (будущее). Дамбын зуудан нохой хуса… (настоящее). Мүнɵɵдэр газа ехэ дулаан бай… (прошедшее). Эгээн үнэтэ үгэнүүдээ Эхэ орондоо зорюу…б (настоящее).
Переведите текст.
На мой взгляд, все профессии хороши: шофер, учитель, врач, руководитель, художник, продавец, воспитатель, рабочий, ученый, писатель, портной, строитель. У наших родителей разные профессии. Отец Саяна – шофер, он работает на предприятии. Отец Доржи тоже шофер, он работает на рынке. На рынке работает мама моего друга Цырена. Она – продавец. Мама Саяна детский врач. Она работает в больнице. А папа Зоригто - служащий в государственном учреждении. Мои родители - учителя. Мама работает в школе, а папа в институте.
Восстановите порядок слов в предложении.
Нэрэтэй, багша, Дарима Батуевна, минии, гэжэ
Дэлгүүрհээ, абаарай, мүнɵɵдэр, мяха, килограмм
Дамдин, булга, маанадай, фотозураг.
Номоо, энэ, Доржо, унша, հайнаар.
Гүш, үглɵɵдэр, ши, ошохо, ажалдаа?
Напишите сочинение на тему Минии нютаг (Моя родина) на бурятском языке.
Буряад хэлээр олимпиадна даабаринууд
9 анги
Нэгэтэ район... центр ошохо болоходом, түрэлэйхимн...й шүдыень үзүүлжэ ерэхыем, зургаадахи класста հарадаг басагаяа эльгээлсэбэ.
Поликлиник… ерээд, шүдэн… кабине…тэ ээлжээн абажархиհан хүлеэжэ հуунабди. Одоошье ээлжээн болобо хэбэртэй, орохые уриба. Бишье басагаяа түлхижэ оруулаад, հанаагаа амаржа, дахин հууридаа հуушабаб.
Гэнтэ үүдэн нээгдэжэ, намайе орохыем дурадхаба. Хубсаհатаяа հууհан аад, тэрэ шэгтээ дагдагад гээд лэ орошобоб.
Хубсаհатай байհандаа тиимэшье налархайгаар угтуулбагүйб.
- Энэ басаганайтнай карточк… хаанаб? – гэհэн асуудалда мэдэнэгүйб, гэртэхиниинь үгɵɵгүй, - гэбэб. Теэд ямар карточк… хэрэгтэй болодог байгаа гээшэб, мэдэхэдэ хожом хэрэгтэй байха гэжэ հанаа хаб:
- документын карточк… хэрэгтэй болодог юм гү? – гэжэ асуубаб.
Баհал հайнда хүртэбэгүйб даа, шүдэнэй доктор намайе бага уймаршаг гү гэհэн шэнги урдаհаам хаража хаража:
- Детск… регистратураհ… ошоод, карточкыень эреэд ерэгтылши даа, юрэдɵɵ, ябагты ябагты, - гэбэл даа.
Даабаринууд:
Точкын орондо таараха үзэгүүдые таби.
Тоогой нэрэнүүдые түүжэ бэшээд, илгаралынь заа.
Хамтын падеждэ ɵɵртэ хамаадаад байհан юумэнэй нэрэнүүдые түүжэ бэшэ.
Өɵртэ хамаадаад байհан причастинуудые түүжэ бэшээд, падежынь заа.
Гурбадахи нюурта хамаадаад байհан юумэнэй нэрэнүүдые түүжэ бэшээд, падежынь заа.
Налархай, уймар, хожом – эдэ үгэнүүдтэ дүтэрхы удхатай үгэнүүдые հана.
Зүрилдэհэн удхатай союзуудые түүжэ бэшэ.
Текст сооհоо дахуул үгэ оложо, илгаралынь заа.
Мэдүүлэлэй гэшүүдтэй грамматическа холбоогүй үгэнүүдые оло.
Зүбɵɵр бэшэгдэհэн үгэнүүдые түүжэ бэшэ.
Центрэй хойно, центрээ хойно, поликлиникэհээ ерээб, очередеэ дүтэлхэдэ, очередиин дүтэлхэдэ, очередей дүтэлхэдэ, документэдээ ошоо, документдээ ошоо, докторто үзүүлээ, докторта үзүүлээ.
Үгын бүридэлɵɵр шүүлбэри хэ: Басаганайтнай, мэдэнэгүйб, угтуулбагүйб, байհандаашье, асуудалда.
Абажархиհан, кабинет – эдэ үгэнүүдые ɵɵртэ хамаадула.
Хоёр деепричастна обородтой мэдүүлэл оло.
15 Текст сооհоо идхаհан мэдүүлэл оло.
Буряад литератураар олимпиадна даабаринууд
Уран зохеолой ямар жанр болоноб, нэрлэгты:
Прозоор бэшэгдэհэн уран зохеол. Энэ жанр баримталхадаа, багахан хэмжээтэйгээр бэшэдэг. Мүн энэ жанрта нэгэ үйлэ ябадал харуулагдадаг ба 2-3 геройнуудай хабаадалгатай байдаг.
Харюу:
Шүлэглэн хɵɵрэհэн уран зохеолой жанр соо хүнэй муу абари зан, хомхой сэдьхэл, тэнэг ухаа шүүмжэлэн харуулжа, тэдээндэ анхарал хандуулха, հургаал зааха зорилготойгоор бэшэгдэдэг.
Харюу:
Олониитэ бии байհан дутуунуудые наадалан элирүүлжэ, муу талые, геройнуудые энеэдэтэй байдалда оруулհан драматическа зохеол.
Харюу:
Үргэн дэлисэтэй, олон геройнуудтай аад, шүлэгɵɵр бэшэгдэհэн зохеол.
Харюу:
Ехэ хэмжээнэй уран հайханай жанр. Олон хүнэй хуби хаяан, тэдэнэй харилсаан, нүлɵɵ харуулагдадаг.
Харюу:
Ямар жанрай зохеолнууд болоноб?
Уран зохеолшо Базар Барадинай бэшэհэн Сэнгэ баабай гэհэн зохёол ямар жанр баримталан бэшэгдэհэн гээшэб?
А) хɵɵрɵɵн
Б) басни
В) поэмэ
Уран зохёолшо А.И. Шадаевай Шампии баабай гэհэн зохёол ямар жанрайб?
А) рассказ
Б) роман
В) драма
Ямар уран зохеолшо тухай хэлэгдэнэб, хэн бэ:
2016 ондо 80 наհанайнгаа ойн баяр угтаհан Буряадай арадай уран зохеолшо, драматург, Буряад Уласай соелой габьяата хүдэлмэригшэ. ________________________________________________________
Мэдээжэ эрдэмтэн, ниитын, гүрэнэй ба уран зохеолой адаябуулагша, профессор, аяншалагша, 1908-1917 онуудта Петербургын дээдэ հургуулида монгол хэлэ зааհан.
____________________________________________________
Буряадай мэдээжэ поэт, сурбалжалагша, оршуулагшын түрэհɵɵр 90 жэл үнгэрɵɵ.
_____________________________________________________________
Дуушан болохош даа, хүбүүмни, заатагүйл дуушан болохош! Тээгэлжэ, хурьга абхуулха гээшэмнай бэлэн бэшэ, сэдьхэл хэрэгтэй юм, - гэжэ хэлээд, урмашан байжа толгойем эльбээ бэлэй.
Үхибүүдтэ зорюулհан Тэхэ бабанын түүхэ шүлэглэмэл зохеолой автор?
Нэмэлтэ даабари:
Ага тосхондо ямар уран зохеолшодой нэрэмжэтэ үйлсэнүүд бииб?
Зохеолшо Даширабдан Батожабайн нэрэмжэтэ հургуули тойрогоймнай али нютагта оршодог хаб?
Жамсо Тумуновай түрэհэн Табтаанай тэрэнэй нэрэмжэтэ соелой ямар эмхи хүдэлдэг бэ?
Приложение 2.
ЗАДАНИЯ ОГЭ ПО БУРЯТСКОМУ ЯЗЫКУ
Эжэл нүхэд
Хадын горхоной эрье дээрэ тээрмэ байна. Хадаһаа горхон ехэ түргэн урдана. Баарда гэжэ томо нохой тээрмэеэ харууһалдаг байна. Тээрмын ажалшанай хүбүүн Вася нохойдоо ехэ дуратай һэн. Тэрэнээ ходо эдеэлүүлдэг, эрхэлүүлдэг байгаа.
Нэгэтэ һүни аймшагтай ехэ аадар оробо. Горхоной булангир уһан хадаһаа модо шулуунууд урадхаана. Түргэн шанга уһанда тээрмын томо сахариг эмдэршэбэ. Тээрмэшэнэй хото хорёонь, гэрынь хуу уһанда абташаба. Сонхоороо хүбүүнэй харахада, нохойнь уһанда абтажа байба. Тэрэнь гэнжэдэ уяатай аад, яахашье аргань үгы. Яаха ёһотойб? Вася тэрэ дороо гүйжэ гараад, бүһэсөө уһа ойможо, нохойдоо дүтэлжэ ошобо. Нохойгоо гэнжэһээнь тайлахадань, тэрэнь гэр тээшэ тамаран ошобо. Тиигэжэ нохой аюулһаа абарагдаба. Энэ үе соо уһан бүри ехэдэжэ, хүбүүнэй миин оймоод ошохо аргагүй байба. Түргэн шанга урадхал хүбүүе унаса сохино. Васиин мэгдүү шангаар хашхархые нохойнь дуулаад, хүбүүгээ абархаяа гүйжэ ошобо.
Баарда нохойнь хүбүүнэй самсаһаань зуугаад, гэр тээшэнь шэрэбэ. Уһан хүбүүе хушахаяа һанана, тиибэшье нохой хүсэтэй һэн туладаа долгинтой зоригтойгоор тэмсэлдэнэ. Баардань Васияа гэрэй хэрэлсы тээшэ шэрэжэ асарба. Хоюулаа хойно хойноһоо хэрэлсы өөдөө гарабад. Баардань ехэ баяртайгаар хусана, Васинь нүхэрөө эрхэлүүлжэ, эльбэжэ байгаа һэн.
Слова:
аадар — ливень
хада — гора
тээрмэ — мельница
эзэн — хозяин
булангир — мутный
горхон — ручей
харууһалха — охранять
эрхэлүүлхэ — ласкать
һүни — ночь
сахариг — колесо
абарагдаха — спасаться
аюул — беда
шулуун — камень
оймохо — бродить
сонхо — окно
уяатай — привязанный
аймшагтай — страшный
эмдэрхэ — сломатьйя
тамарха — плавать
модон — дерево
бүһэсөө — по пояс
абтаха — быть снятым
гэнжэ — цепь
яахашье аргань үгы — нет выхода
Эжэл нүхэд
Хүбүүнэй Баарда самсаһаань нохойнь зуугаад, шэрэбэ тээшэнь гэр. Хушахаяа уһан һанана хүбүүе, тиибэшье туладаа хүсэтэй һэн долгинтой нохой тэмсэлдэнэ зоригтойгоор. Баардань гэрэй тээшэ шэрэжэ хэрэлсы асарба Васияа. Хэрэлсы хоюулаа хойно өөдөө хойноһоо гарабад. Баяртайгаар хусана Баардань ехэ, Васинь эрхэлүүлжэ нүхэрөө, байгаа эльбэжэ һэн.
Аймшагтай нэгэтэ оробо аадар һүни ехэ. Уһан хадаһаа модо шулуунууд булангир горхоной урадхаана. Түргэн тээрмын эмдэршэбэ шанга томо уһанда сахариг. Хорёонь тээрмэшэнэй хото, хуу гэрынь абташаба уһанда. Нохойнь уһанда абтажа байба сонхоороо хүбүүнэй харахада. Аад гэнжэдэ уяатай тэрэнь, үгы аргань яахашье. Яаха ёһотойб? Вася гараад дороо тэрэ гүйжэ, бүһэсөө ойможо уһа, дүтэлжэ нохойдоо ошобо. Нохойгоо тайлахадань гэнжэһээнь, тэрэнь тамаран ошобо гэр тээшэ. Нохой абарагдаба тиигэжэ аюулһаа. Ехэдэжэ соо энэ уһан үе бүри, хүбүүнэй аргагүй миин ошохо байба оймоод. Шанга хүбүүе түргэн сохино урадхал унаса. Васиин хашхархые дуулаад мэгдүү шангаар нохойнь, гүйжэ хүбүүгээ ошобо абархаяа.
Хадын тээрмэ байна горхоной эрье дээрэ. Түргэн хадаһаа урдана горхон ехэ. Гэжэ харууһалдаг томо Баарда тээрмэеэ нохой байна. Тээрмын ехэ Вася ажалшанай нохойдоо дуратай хүбүүн һэн. Тэрэнээ эдеэлүүлдэг ходо, байгаа эрхэлүүлдэг.
Слова:
аадар — ливеньхада — гора тээрмэ — мельница
эзэн — хозяинбулангир — мутныйгорхон — ручей
харууһалха — охранятьэрхэлүүлхэ — ласкатьһүни — ночь
сахариг — колесоабарагдаха — спасатьсяаюул — беда
шулуун — каменьоймохо — бродитьсонхо — окно
уяатай — привязанныйаймшагтай — страшныйэмдэрхэ — сломаться
тамарха — плаватьмодон — деревобүһэсөө — по пояс
абтаха — быть снятымгэнжэ — цепь
яахашье аргань үгы — нет выхода
Даабаринууд:
Восстановить порядок слов в предложении.
Восстановить порядок абзацев в тексте.
Фонетический разбор слов: БУЛАНГИР, АЙМШАГТАЙ.
Разбор слов по составу: абарагдаба, долгинтой, самсаһаань.
Үзэгүүдһээ олон абяатай 2 үгэнүүдые түүжэ бэшэгты.
Абяанhаа олон үзэгүүдтэй 2 үгэнүүдые түүжэ бэшэгты.
Ямар мэдүүлэл бэ?
Баардань ехэ баяртайгаар хусана, Васинь нүхэрөө эрхэлүүлжэ, эльбэжэ байгаа һэн.
Текст соо ямар янзын мэдүүлэл үгыб элирүүлэгты
а) юрэ хөөрэһэн; б) шангадхаһан; в) асууһан.
Мэдүүлэл соохи үгэнүүдые хэлэлгын хубинуудаар илгажа дээрэнь тэмдэглэ: Нэгэтэ һүни аймшагтай ехэ аадар оробо.
Сахариг, бүһэ, нохой – гэһэн юумэнэй нэрэнүүдые зохилдуулагты.
Эдэ тэмдэгэй нэрэнүүдтэ текст сооһоо антонимуудые оложо бэшэ.
Удаан –
Бага –
Тулюур –
Уйдхартайгаар –
Хүсэтэй гэhэн үгэдэ синонимуудые һанажа бэшэгты.
Олоной тоодо байhан юумэнэй нэрэнуудые түүжэ бэшэ.
Тусхайта юумэнэй нэрэнүүдые оложо тэмдэглэ.
Вася ямар хүбүүн бэ гэжэ богонихоноор һанамжаяа бэшэ.
Буряад уран зохёолоор 2018 оной даабаринуудые харуулха вариант
Хүдэлмэри дүүргэхэ заабари
Буряад уран зохёолоор бэшэхэ шалгалтын хүдэлмэри хоёр хубиһаа бүридэнэ.
1-дэхи хуби соо али нэгыень шэлэжэ абаха хоёр уран һайханай зохёолой текст ба текстээр үгтэһэн асуудалнуудтай вариантнууд ороно. Таанад хоёр вариантын НЭГЭЛ вариант шэлэжэ абаха ёһотойт. Нэгэдэхи вариант хадаа эпическэ (гү, али зүжэглэһэн, гү, али лироэпическэ) зохёолһоо абтаһан хэһэг анализлаха гэжэ шэглүүлэгдэнхэй; хоёрдохи – лирическэ шүлэг (гү, али басни) анализлаха.
Хүдэлмэрилхын тула али НЭГЭ вариант шэлэжэ абаад, дурадхагдаһан текст уншажа, удаа дараалан гурбан даабари дүүргэгты. Түрүүшын хоёр (1.1.1, 1.1,2 гү, али 1.21, 1.2.2.) даабаринуудые дүүргэхэдээ, текстдэ түшэглэн (дүтэрхы хэмжээн 3-4 мэдүүлэл) дэлгэрэнгы хизаарлаһан холбоо һайтай харюу үгэгты.
Гурбадахи даабари (1.1.3 гү, али 1.2.3.) дүүргэхэдээ, шалгалтын хүдэлмэри соо дурадхагдаһан текст бодожо үзэхэһөө байтагай, ондоо зохёолтой гү, али зохёолһоо абтаһан хэһэгтэй зэргэсүүлхэ хэрэгтэй (харюугай дүтэрхы хэмжээн–3-5 мэдүүлэлнүүд).
1-дэхи хубиин даабаринуудые дүүргэхэдээ, дэлгэрэнгы оролтоһоо ба тодорхойлолгоһоо зайсажа, хэлэлгын нормонуудые сахин, сэхэ холбоо һайтай харюу найруулжа бэшэхэеэ оролдогты.1-дэхи хуби соо харюунуудай хэмжээнэй заабари бодото бэшэ, харюугай сэгнэлтэ удхаһаа дулдыдаха.
2-дохи хуби соо дэлгэрэнгы бодомжолго бэшэхэ эрилтэтэй дүрбэн сочинениин сэдэб үгтэнэ. Дурадхагдаһан (2.1- 2.4.) сочинениин сэдэбүүдэй али НЭГЭЭРНЬ 75 - 90 үгэнүүдһээ доошо бэшэ сочинени бэшэгты. Хэрбэеэ сочинениин хэмжээн 75 үгэһөө доошо байбал, тэрэ хүдэлмэри 0 баллаар сэгнэгдэхэ. Бодомжолгоёо үндэһэ баримтатайгаар ба уран һайханай зохёолой текстдэ түшэглэн бэшэхэ гэжэ оролдогты.
Бүхы даабаринуудые дүүргэхэдээ, авторай баримталһан үзэлдэ түшэглэн, һанамжаяа нарин зүбөөр, тобшоор найруулан бэшэгты, зохёол анализлахадаа, теоретико-литературна ойлгосонуудые хэрэглэгты. Хүдэлмэри дүүргэлгэдэ 3 час 55 мин.(235 минута) үгтэнэ. Дурадхагдаһан даабаринуудые бодожо үзөөд дүүргэгты. Харюунуудые эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
Дүүргэгдэһэн хүдэлмэреэр абтаһан баллнууд дүнлэн хамталагдаха. Тиимэһээ олон даабаринуудые дүүргэжэ, эгээн ехэ баллнуудай тоо абаха гэжэ оролдогты.
Амжалта хүсэнэбди!
1-дэхи хуби
I ба II вариантнуудай 1- дэхи хуби соо дурадхагдаһан уран һайханай текст түргэхэн хараад, дүүргэхэ вариант шэлэн абагты. 1-дэхи хубиин НЭГЭЛ вариант дүүргэлгэ сэгнэгдэхэ.
I ВАРИАНТ
Зохёолһоо абтаһан хэһэг уншаад, 1.1.1. – 1.1.2. гэһэн даабаринуудые дүүргэгты. 1.1.1. ба 1.1.2.гэһэн даабаринуудые дүүргэхэдээ, асуудал бүхэндэнь тобшо холбоо һайтай харюу үгэгты (дүтэрхы хэмжээн - 3 – 4 мэдүүлэл). Авторай баримталһан үзэлдэ түшэглэн,һанамжаяа найруулан бэшэгты.Үгтэһэн хэһэг хэрэглэжэ, харюугаа баримталагты (зохёолой ондоо хэһэгүүдтэ хандажа болоно).Харюунуудые эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
Малагар улаан hара дээрэхи хада ууланууд, гʏнзэгы нʏхэнʏʏд, хооhон далайнууд мʏнɵɵ урда урданайхиhаа элеэр Виктор харагдахадань, тэрэнэй hая энэ нютагта ерээд байхада Байгал далайн эрьедэ нэгэ буряаад ангуушан ʏбгэнэй хɵɵрэhэн ʏльгэр hанаандань ороод hалабагʏй.
Тэрэ ʏбгэн hʏни тʏʏдэгэй галай хажууда hуугаад, энэ hара тээшээ эрьежэ, шэнэ шанаhАн сайнгаа дээжые набшаhаар дээшэнь ʏргɵɵ hэн.
- Энэтнай юун гэhэн удхатайб? – гэжэ Викторэй hурахада, тэрэ ʏбгэн:
- Бидэ бултадаа орон дэлхэйн ашаар амиды мэндэ ябанабди. Хэмнайшье орон дэлхэйн ʏхибʏʏн гээшэ. Тиимэhээ эгээ тʏрʏʏн хʏн гээшэ эдеэгээ орон дэлхэйтэеэ хубаалдаха зэргэтэй. Орон дэлхэйн жама ёhонтой яашье үсэрхэлдэжэ болохогүй. Нэгэтэ иимэ ушар болоhон юм. Урданhаа хойшо манай эндэ hуни hарын толондо зэд хүнэгүүдые барижа уhанда бү ошогты, hара татажа абаашаха - гэдэг байгаа. Нэгэтэ нэгэ Хүхы гэжэ нэрэтэй басаган эхэ эсэгынгээ үгыень дуулангүй, хоёр зэд хүнэг барижа, хуhан үргэбшэ үргэлөөд, уhанда ошоhон аад, hарын толондо хүнэгүүдынь татагдаад, тэрэ басаган hарада гаража, Саран-Хүхы гэжэ нэрэтэй болоод, тэндээ үлэшэhэн байгаа. Сэлмэг hүни hара руу харахада, дээрэнь нээрээшье хоёр хүнэг үргэбшөөр үргэлhэн, буряад сээжэбшэ дэгэлтэй, толгой дээрээ дэнзэтэй дарагар малгайтай басаг хүн шэнгеэр, тон элеэр харагдаба.
Теэд юундэ тэрэ басаган заал hаа зэд хүнэгүүдтэй болохо байhан байнаб? Энээндэ түрүүн тиихэдэ Виктор мүн лэ ямаршье анхаралаа хандуулагүй һэн.
Тэрэ гэhээр үнишье болоогүй байхада, аяар хойно Удоканда зэдээ нөөсэ олдоо. Һүүлдэ Викторэй мэдэхэдэнь, эндэхи зон үни урда сагhаа хойшоо зэдээр аяга, табаг, хүнэг, заглуу хэдэг, моридойнгоо агтабша хударгануудые гоёодог, үхибүүдтээ hиихэ зүүдхэлнүүдые шудхадаг байhан байба.
Виктортэ мүнөө энэ hара дээрэхи басаганай юундэ зэд хүнэгүүдтэй байха байhаниинь оройдоо гайхалтай бэшэ шэнгеэр үзэгдэбэ.
Тэрээндээ энэ Хойто – Муяын уулын доро дараад хэбтэhэн баян малтамалнууд hара хоёрой хоорондо бэе бэеэ татаhан ямар нэгэн холбоо суранзан бии шэнги байба.
(Ц.Р.Галанов Саран - Хүхы)
Виктортэ ангуушан үбгэн буряад арадай hургаал тайлбарилаа. Таанарай hанамжа.
Зохёолой хэhэг сооhоо байгаалидаа яагаад хандаха, тэрэнээ яажа хамгаалхаб гэжэ таанаад ойлгонобта, бэшэгты.
Зохёолһоо абтаһан хэһэг уншаад, 1.1.3. гэһэн даабари дүүргэгты. Асуудалда дэлгэрэнгы хизаарлаһан холбоо һайтай харюу үгэгты (дүтэрхы хэмжээн –3-5 мэдүүлэл). Даабари соо заагдаһан анализлалгын шэглэлээр ябаха хэрэгтэй. Авторнуудай баримталһан үзэлдэ түшэглэн, һанамжаяа найруулан бэшэгты. Үгтэһэн хэһэгүүдые хэрэглэжэ, харюугаа баримталагты (зохёолнуудай ондоо хэһэгүүдтэ хандажа болоно). Харюу эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
Эхэ байгаалияа хамгаалха, зүбөөр ашаглаха тухай Ц.Галановай Саран - Хүхы ба А.Лыгденовай Нюдэнэй аршаан гэhэн зохёолнууд соо харуулагдана. Энэ хэhэгүүдэй гол удха элирүүлэгты.
Тоолошогүй олон һүрэг шубууд зэлэ татан ганганалдаһаар намартаа урагшаа, хабартаа хойшоо Байртын талаар ниидэн үнгэрдэг һэн. Бүдүүн хүзүүн, һолонго, сагаан хулгана гэхэ мэтэшэлэн жэжэ амитад мүнөө юундэ оройдоошье үзэгдэхэеэ болишооб? Наранай оронхой аад, арай харанхы болоодүйхэн байхада хоёр эрбэгэрхэн шэхыешни шүүрэхын наана һарьһан эрбээхэйнүүд шуран түргэнөөр хажуугааршни ниидэгшэ һэн, теэд мүнөө юундэ үсөөн бэ? Энэл үедэ ехэхэн зүрхэтэй алаг дааган хоёр хойто хүл дээрээ тэб-тэб собхорон үдэшынгөө эдеэлэлгэндэ гараха, намнахадашни, наадаһан юумэндэл холошье ошонгүй зогсоод, богонихон хүлнүүдээрээ сабшан хайшалан байжа шэмэтэ ногоо эдижэ мэдэхэ, теэд мүнөө юундэ харагдадаггүйб?
Нэгэтэ эсэгэтэеэ мори тэргээр галгюулжа ябахадаа намайе бүтүүлмэ ногоон соо мантан томо шубуудай байхые хараа бэлэйбди. Гайхаһан гэлыһэн намда эсэгэмни: Талын эгээн томо шубууд – тоодог гээшэл даа,- гэһэн юм. Табяад наһаяа хүсэхэеэ байһан би дахинаа тоодог шубууе нэгэтэшье хаража үзөөгүйб. Хаанаб мүнөө суута талын бүргэдүүд? Таршаа шумуулнуудшье үсөөршөө. Нээрээ, нээрээ…
Байһан даа, байһан иимэ үзэгдэлнүүд манай наһанда. Юртэмсын тэхэришэгүй эрьесээр, наһанайм тэргын наяран түргэдэһэндэл буряад талымнай дээжэ баялигууд сууряан шэнги замхан үнгэрбэ гү? Һананам даа, һананам, энэ наһандаа үзэһэн хараһан ондоошье үйлэ хэрэгүүдые. Һайн ургаса абахын тула түмэр анзаһаар онгилогдожо, хахалагдажа байһан гол горхонуудые, талха таряае таршаа шумуулнуудһаа хамгаалха гэжэ поли дээгүүр огторгойһоо хиидхүүлэгдэжэ, хүрьһэтэ газар руу шэнгээгдэжэ байһан хоро шарые. Энээнһээ боложо талаар дүүрэн тарайжа хэбтэһэн зумбараа, хулганаануудые, үнэгэд нохойдые, тохорюу турлаагуудые…
( А.Г.-Н.Лыгденов Нюдэнэй аршаан)
2 ВАРИАНТ
Доро үгтэһэн зохёол уншаад, 1.2.1.- 1.2.2. гэһэн даабаринуудые дүүргэгты. 1.2.1. – 1.2.2. гэһэн даабаринуудые дүүргэхэдээ, асуудал бүхэндэнь дэлгэрэнгы хизаарлаһан холбоо һайтай харюу үгэгты (дүтэрхы хэмжээн - 3 – 4 мэдүүлэл). Авторай удха һанал (замысел) хараадаа абажа, һанамжаяа найруулан бэшэгты. Үгтэһэн текст хэрэглэжэ, харюугаа баримталагты. Харюунуудые эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
БУРЯАД ХЭЛЭН
Байгалай уһандал
арюун тунгалаг,
Басаганай миһэрэлдэл
урин налгай
буряад хэлэмнай.
Эртын манандал
үнжэгэн сагаан лэ,
Эхын альгандал
энэрхы дулаан лэ
буряад хэлэмнай.
Булагай уһандал
бузаргүй тунгалаг.
Бугын нюдэндэл
бүригүй һайхан лэ
буряад хэлэмнай.
Ардагай гүйдэлдэл
аласы дабшанхай,
Ажалай охиндол
абьяас габшагай
буряад хэлэмнай.
Майн үглөөдэл
сэлмэг тунгалаг,
Майлын сэсэгтэл
һалбаран байнхайл
буряад хэлэмнай.
Эсэгын үгэдэл
эрид сэхэ,
Хутагын эридэл
торгон хурсал
буряад хэлэмнай.
Дайсанай шэхэндэ
тойруу таамаг,
Дайдын нюусадал
бүгэдые даамаг
буряад хэлэмнай.
Булхайта хэрэг
буталха аргатай,
Буугай сэмгэндэл
буудахаш оньһотойл
буряад хэлэмнай.
Эрлигэй номнолы
задалха шэнжэтэй,
Эрдэмэй дабаае
гаталха шадалтайл
буряад хэлэмнай.
Гэсэрэй түүхые
гэрдэжэ ерэһэн лэ,
Гэрэлтэ мүшэдые
дамжажа ерэһэн лэ
буряад хэлэмнай.
Сагаадай Мэргэнэй
самсаал һэлмэдэл,
Ногоодой Сэсэнэй
номин бэлигтэл
буряад хэлэмнай.
Түмэн зонойнгоо
түүхэ сахинхайл,
Түрэ хуримайнь
түүдэг болонхойл
буряад хэлэмнай.
Баатарлиг ажалайнь
магтаал дууданхайл,
Бата жаргалайнь
баримта болонхойл
буряад хэлэмнай.
Хонгёо дуунай
жэгүүр эдлэнхэйл,
Хорбоо түбеэр
мүнөө зэдэлэнхэйл
буряад хэлэмнай.
Хоног бүридэ
улам хүгжэнхэй,
Холын холые
зорин гаранхайл
буряад хэлэмнай.
( Д.А.Улзытуев Буряад хэлэн)
1.2.1. Шүлэгэй мүрнүүдэй эхинэйнь үгэнүүд нэгэ адли абяануудаар эхилнэ. Юундэ? Харюугаа баталагты.
1.2.2. Поэт шүлэг соогоо зэргэсүүлгэ хэрэглэжэ, уран һайхан, образно болгоно гэжэ тодорхойлогты.
Доро үгтэһэн зохёол уншаад, 1.2.3. гэһэн даабари дүүргэгты. Асуудалда дэлгэрэнгы хизаарлаһан холбоо һайтай харюу үгэгты (дүтэрхы хэмжээн – 3- 5 мэдүүлэл). Даабари соо заагдаһан анализлалгын шэглэлээр ябаха хэрэгтэй. Авторнуудай баримталһан үзэлдэ түшэглэн, һанамжаяа найруулан бэшэгты. Үгтэһэн зохёолнуудые хэрэглэжэ, харюугаа баримталагты. Харюу эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
1.2.3. Д.А.Улзытуевай Буряад хэлэн ба Ш.-Х. А.Базарсадаевагай Түрэлхи хэлэн гэһэн шүлэгүүдэй гол удха элирүүлэгты.
ТҮРЭЛХИ ХЭЛЭН
Дэлхэй дээрэ олон ондоо яһатан.
Дэлхэй дээрэ олон ондоо хэлэтэн.
Тэдэнэй дунда минии түрэлхи арад,
Тэдэнэй дунда минии түрэлхи хэлэн.
Хаанаш холын газараар ябааш хадаа,
Хари хэлэ шудалжа абааш хадаа
Түрүүшын харгы урдамни нээжэ үгэһэн
Түрэлхи хэлэндээ һүгэдэнэб үнэн зүрхэнһөө.
Олон арадай заншал мэдэхэшье һаа,
Олон хэлэнэй баянда обтоошье һаа,
Түрэлхи һайхан буряад хэлэеэ хаанаш
Түүрээжэ магтан, бүри дээшэнь үргэнэб.
(Ш.-Х.А.Базарсадаева Түрэлхи хэлэн)
2-дохи хуби
Дурадхагдаһан (2.1- 2.3.) сочинениин сэдэбүүдэй али нэгээрнь 75-90 үгэнүүдһээ доошо бэшэ найруулга бэшэгты. Хэрбэеэ найруулгын хэмжээн 75 үгэһөө доошо байбал, тэрэ хүдэлмэри 0 баллаар сэгнэгдэхэ. Авторай баримталһан үзэлдэ түшэглэн (лирическэ зохёолоор найруулга бэшэхэдээ, авторай удха һанал (замысел) хараадаа абагты), һанамжаяа нарин зүбөөр, тобшоор найруулан бэшэгты. Уран зохёолдо түшэглэн, тезисүүдээ баримталагты (лирическэ зохёолоор найруулга бэшэхэдээ, 2 шүлэгһөө доошо бэшэ шүлэг шүүлбэри хэгты). Зохёол шүүлбэрилхэдээ, теоретико-литературна ойлгосонуудые хэрэглэгты. Найруулгын байгуулга бодожо үзөөд, тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
2.1 Ц. Галановай Саран - Хүхы соо ёһо журамай (нравственна) асуудалнууд.
2.2. Д.Улзытуев – буряад хэлэнэй оюун бэлигтэ дуушан.
2.3. Байгаали – манай түрэһэн гэр (Ц.Галановай Саран-Хүхы туужа дээрэ үндэһэлэн).
Буряад уран зохёолоор 2018 оной даабаринуудые харуулха вариант
Хүдэлмэри дүүргэхэ заабари
Буряад уран зохёолоор бэшэхэ шалгалтын хүдэлмэри хоёр хубиһаа бүридэнэ.
1-дэхи хуби соо али нэгыень шэлэжэ абаха хоёр уран һайханай зохёолой текст ба текстээр үгтэһэн асуудалнуудтай вариантнууд ороно. Таанад хоёр вариантын НЭГЭЛ вариант шэлэжэ абаха ёһотойт. Нэгэдэхи вариант хадаа эпическэ (гү, али зүжэглэһэн, гү, али лироэпическэ) зохёолһоо абтаһан хэһэг анализлаха гэжэ шэглүүлэгдэнхэй; хоёрдохи – лирическэ шүлэг (гү, али басни) анализлаха.
Хүдэлмэрилхын тула али НЭГЭ вариант шэлэжэ абаад, дурадхагдаһан текст уншажа, удаа дараалан гурбан даабари дүүргэгты. Түрүүшын хоёр (1.1.1, 1.1,2 гү, али 1.21, 1.2.2.) даабаринуудые дүүргэхэдээ, текстдэ түшэглэн (дүтэрхы хэмжээн 3-4 мэдүүлэл) дэлгэрэнгы хизаарлаһан холбоо һайтай харюу үгэгты.
Гурбадахи даабари (1.1.3 гү, али 1.2.3.) дүүргэхэдээ, шалгалтын хүдэлмэри соо дурадхагдаһан текст бодожо үзэхэһөө байтагай, ондоо зохёолтой гү, али зохёолһоо абтаһан хэһэгтэй зэргэсүүлхэ хэрэгтэй (харюугай дүтэрхы хэмжээн–3-5 мэдүүлэлнүүд).
1-дэхи хубиин даабаринуудые дүүргэхэдээ, дэлгэрэнгы оролтоһоо ба тодорхойлолгоһоо зайсажа, хэлэлгын нормонуудые сахин, сэхэ холбоо һайтай харюу найруулжа бэшэхэеэ оролдогты.1-дэхи хуби соо харюунуудай хэмжээнэй заабари бодото бэшэ, харюугай сэгнэлтэ удхаһаа дулдыдаха.
2-дохи хуби соо дэлгэрэнгы бодомжолго бэшэхэ эрилтэтэй дүрбэн сочинениин сэдэб үгтэнэ. Дурадхагдаһан (2.1- 2.4.) сочинениин сэдэбүүдэй али НЭГЭЭРНЬ 130- 150 үгэнүүдһээ доошо бэшэ сочинени бэшэгты. Хэрбэеэ сочинениин хэмжээн 130 үгэһөө доошо байбал, тэрэ хүдэлмэри 0 баллаар сэгнэгдэхэ. Бодомжолгоёо үндэһэ баримтатайгаар ба уран һайханай зохёолой текстдэ түшэглэн бэшэхэ гэжэ оролдогты.
Бүхы даабаринуудые дүүргэхэдээ, авторай баримталһан үзэлдэ түшэглэн, һанамжаяа нарин зүбөөр, тобшоор найруулан бэшэгты, зохёол анализлахадаа, теоретико-литературна ойлгосонуудые хэрэглэгты. Хүдэлмэри дүүргэлгэдэ 3 час 55 мин.(235 минута) үгтэнэ. Дурадхагдаһан даабаринуудые бодожо үзөөд дүүргэгты. Харюунуудые эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
Дүүргэгдэһэн хүдэлмэреэр абтаһан баллнууд дүнлэн хамталагдаха. Тиимэһээ олон даабаринуудые дүүргэжэ, эгээн ехэ баллнуудай тоо абаха гэжэ оролдогты.
Амжалта хүсэнэбди!
1-дэхи хуби
I ба II вариантнуудай 1- дэхи хуби соо дурадхагдаһан уран һайханай текст түргэхэн хараад, дүүргэхэ вариант шэлэн абагты. 1-дэхи хубиин НЭГЭЛ вариант дүүргэлгэ сэгнэгдэхэ.
II ВАРИАНТ
Зохёолһоо абтаһан хэһэг уншаад, 1.1.1. – 1.1.2. гэһэн даабаринуудые дүүргэгты. 1.1.1. ба 1.1.2.гэһэн даабаринуудые дүүргэхэдээ, асуудал бүхэндэнь тобшо холбоо һайтай харюу үгэгты (дүтэрхы хэмжээн - 3 – 4 мэдүүлэл). Авторай баримталһан үзэлдэ түшэглэн,һанамжаяа найруулан бэшэгты.Үгтэһэн хэһэг хэрэглэжэ, харюугаа баримталагты (зохёолой ондоо хэһэгүүдтэ хандажа болоно). Харюунуудые эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
Цезарь Шаралдайн хорёо соогуур баруун тээшээ бүрхэг энэ үглөөгүүр үдхэн хара ногоон үнгэтэй болошоод, шорон шобхо орьёлнуудаараа арһайлдаһан хасуури ой руу гэшхэлбэ. Хасууринууд шиигтэйдэ хурсадашаһан эхүүн хоншуу үнэрөөрөө хамар сорьён дайраадхиба. Цезариин шарай һэргэжэ эхилбэ…
Хасууринууд зарим газартаа шэрэнгилэн ургашанхай. Дундуурнь тэгшэхэн талмайханууд бии. Эндэ тэндэ гэрэй һууриин шэнээн соорхойнууд хүниие наашаа орыт, хоншуу үнэрөөр амилжа, наранай халуунда һүүдэрлыт гэжэ даллан, нариихан зүргэнүүдээр холбоотой. Тэрээгүүр хэр угһаа үхэр малшье, үхи хүүгэдшье харгылдаг ха юм даа.
Хасуури ой соогуур Хараһан гол урдадаг. Тэрэ, нээрээшье, хара уһатай юм. Эрьеэрнь хашасалдан һууһан хасууринуудайшье һүүдэрһээ, хара шулуун оёорһооньшье тиимэ үнгэтэй байжа болоо. Шара жалгын баруун тээхи жалгаһаа гаража, Шараһан голдо Хасууритын тэндэ шудхахаар шуумайн ерэһэн аад, гэнтэ эгсэ нугаржа урагшалаад, хаана доро ошожо ниилэһэн юм.
Гурбан эрэшүүлнай Хараһанай эрьедэ ерэбэд. Эндэ түб түхэреэхэн талмайхан дээрэ түүдэгэй һуури… Эндэ сагай дулаанда залуушуул үдэшэндөө сугларшадаг.
- Эдэндэ хэлэжэ ядаад байнаб, - гэжэ Таряаша гэмэрэн, түүдэгэй һууриин тэндэ хэбтэһэн консервын баанха, улаан архиин шэл хүлөөрөө этэрбэ. –Эдеэд уугаад, һууһан газараа сэбэрлэгты гэжэ. Бидэ иимэ бэшэ һэмнэйбди.
- Хасууритадаа нэгэ суглаанай болоходо, энээн тушаа хөөрэлдэгты,- гэжэ Цезарь дэмжэбэ. – Бидэшни иимэ баян тарганаар сэнгээшьегүй хабди. Сэнгэхэмнайшье үсөөн бэшэ һэн гү? Булта юумэндэ зүрхэ сэдьхэлээ дууһан үгэнхэй оролдожо ябагша бэлэйбди.
- Сэнгэхэеэшье сэнгээбди,- гэжэ Таряаша бодолгото болон хэлэбэ. – Тиибэшье сагнай хубилжал байнал даа.
Дэбшэн шарайгаа хүхэ хара болгожо, һүниин борооһоо хөөһэтэһэн Хараһанай шалшагануур абяанһаа досоогоо лугшуулан, гэлигэр хара зуруудаар хасууринууд соогуур годирон саашаа үгы болошоһон зүг руунь шэртэнэ.
Таанад һанаһандаа хүрэжэ, һарбайһанаа барижа ябанат, - гэжэ шэбшэнэ.- Золтойл зон гээшэт…
(А.Л.Ангархаев Мүнхэ ногоон хасуури)
1.1.1.Романһаа абтаһан энэ хэһэг соо байгаалиин зураглал харуулагты.
1.1.2. Буряад арадай сахижа ябаха hургаал тодорхойлон гаргагты.
Зохёолһоо абтаһан хэһэг уншаад, 1.1.3. гэһэн даабари дүүргэгты. Асуудалда дэлгэрэнгы хизаарлаһан холбоо һайтай харюу үгэгты (дүтэрхы хэмжээн –3-5 мэдүүлэл). Даабари соо заагдаһан анализлалгын шэглэлээр ябаха хэрэгтэй. Авторнуудай баримталһан үзэлдэ түшэглэн, һанамжаяа найруулан бэшэгты. Үгтэһэн хэһэгүүдые хэрэглэжэ, харюугаа баримталагты (зохёолнуудай ондоо хэһэгүүдтэ хандажа болоно). Харюу эли тодоор, сэбэрээр, хэлэлгын нормонуудые сахин бэшэгты.
1.1.3. Эхэ байгаалияа хамгаалха, зүбөөр ашаглаха тухай бодол А. Ангархаев Мүнхэ
ногоон хасуури роман соогоо ба А.Лыгденов Нюдэнэй аршаан рассказ соо харуулагдана. Энэ хэhэгүүдэй гол удха элирүүлэгты.
Тоолошогүй олон һүрэг шубууд зэлэ татан ганганалдаһаар намартаа урагшаа, хабартаа хойшоо Байртын талаар ниидэн үнгэрдэг һэн. Бүдүүн хүзүүн, һолонго, сагаан хулгана гэхэ мэтэшэлэн жэжэ амитад мүнөө юундэ оройдоошье үзэгдэхэеэ болишооб? Наранай оронхой аад, арай харанхы болоодүйхэн байхада хоёр эрбэгэрхэн шэхыешни шүүрэхын наана һарьһан эрбээхэйнүүд шуран түргэнөөр хажуугааршни ниидэгшэ һэн, теэд мүнөө юундэ үсөөн бэ? Энэл үедэ ехэхэн зүрхэтэй алаг дааган хоёр хойто хүл дээрээ тэб-тэб собхорон үдэшынгөө эдеэлэлгэндэ гараха, намнахадашни, наадаһан юумэндэл холошье ошонгүй зогсоод, богонихон хүлнүүдээрээ сабшан хайшалан байжа шэмэтэ ногоо эдижэ мэдэхэ, теэд мүнөө юундэ харагдадаггүйб?
Нэгэтэ эсэгэтэеэ мори тэргээр галгюулжа ябахадаа намайе бүтүүлмэ ногоон соо мантан томо шубуудай байхые хараа бэлэйбди. Гайхаһан гэлыһэн намда эсэгэмни: Талын эгээн томо шубууд – тоодог гээшэл даа,- гэһэн юм. Табяад наһаяа хүсэхэеэ байһан би дахинаа тоодог шубууе нэгэтэшье хаража үзөөгүйб. Хаанаб мүнөө суута талын бүргэдүүд? Таршаа шумуулнуудшье үсөөршөө. Нээрээ, нээрээ…
Байһан даа, байһан иимэ үзэгдэлнүүд манай наһанда. Юртэмсын тэхэришэгүй эрьесээр, наһанайм тэргын наяран түргэдэһэндэл буряад талымнай дээжэ баялигууд сууряан шэнги замхан үнгэрбэ гү? Һананам даа, һананам, энэ наһандаа үзэһэн хараһан ондоошье үйлэ хэрэгүүдые. Һайн ургаса абахын тула түмэр анзаһаар онгилогдожо, хахалагдажа байһан гол горхонуудые, талха таряае таршаа шумуулнуудһаа хамгаалха гэжэ поли дээгүүр огторгойһоо хиидхүүлэгдэжэ, хүрьһэтэ газар руу шэнгээгдэжэ байһан хоро шарые. Энээнһээ боложо талаар дүүрэн тарайжа хэбтэһэн зумбараа, хулганаануудые, үнэгэд нохойдые, тохорюу турлаагуудые…
( А.Г.-Н.Лыгденов Нюдэнэй аршаан)
2.1 А.Ангархаевай Мүнхэ ногоон хасуури роман соо ёһо журамай (нравственна) асуудалнууд.
2.2. Д.Улзытуев – буряад арадай оюун бэлигтэ дуушан.
2.3. Түрэлхи хэлэн – манай баялиг найруулга бэшэгты.
Буряад уран зохёолоор бэшэхэ шалгалтын хүдэлмэриин
“5” сэгнэлтэ (60 - 45 балл), хэрбээ һурагшын шудалан үзэһэн материалаа хүсэд дүүрэнээр мэдэхэ, тодорхой һайнаар найруулжа, хэлэн тухай ойлгосонуудта зүб тодорхойлгонуудые үгэжэ, һанамжаяа үндэһэ баримтатай болгожо, өөрынгөө зохёоһон жэшээнүүдые харуулжа, материалайнгаа удаа дараае алдангүй, литературна хэлээр, эли тодоор дамжуулжа шадаха байхадань табиха.
“4” сэгнэлтэ (45 – 30 балл), хэрбээ һурагшын харюу “5” сэгнэлтэдэ табигдадаг эрилтэнүүдые хангамаар аад, зүгөөр 1–2 алдуутай, багшын ажаглаһанай хойно, тэрэнээ өөрөө заһажа, найруулан хэлэхэдээ, удаа дараагай ба хэлэнэй 1—2 алдуу гаргаһан байхадань табиха.
“3” сэгнэлтэ (30 – 20 балл), хэрбээ һурагшын темын гол зүйлнүүдээр мэдэхэ ба ойлгохо байһанаа харуулһан, теэд материалаа хүсэд дүүрэн бэшээр найруулһан, ойлгосонуудай, тодорхойлгодо гү, али дүримүүдэй найруулгада тодо бэшэ зүйлнүүдые гаргаһан, һанамжануудаа үндэһэ баримтатай болгожо ба өөрынгөө жэшээнүүдые үгэжэ шадаагүй, материалаа удаа дараагүйгөөр найруулан, хэлэнэй талаар алдуунуудые гаргаһан байхадань табиха.
“2” сэгнэлтэ (19 бага балл), хэрбээ һурагша үзэһэн материалайнгаа ехэнхи хубиие мэдэхэгүй, тодорхойлгонуудай ба дүримүүдэй найруулгада удхыень хазагайруулһан, материалаа ойлгожо ядангяар, гуримгүйгөөр найруулһан байхадань табиха. Хангалтатай сэгнэлтэ (“5”, “4”, “3”) нэгэ доро үгтэһэн харюугай түлөө (һурагшын бэлэдхэл шалгалгада тусхай саг үгтэһэн байхадань) табигдахаһаа гадна, мүн таһалдаһан, бүхэли урогой турша соо һурагшын үгэһэн хэдэн багашаг харюунуудай түлөө хамтаруулан табигдаха.
I вариант
1- дэхи хуби шалгаха критеринүүд:
Даабариин дугаар
1-дэхи хуби Ц.Р.Галанов Саран - Хүхы
Баллнууд
1.1.1
Буряад арадай hургаалнууд тухай hанамжа бэшэлгэ.
1 зуб зохеогдоһон мэдуулэл - 1 балл
4б
1.1.2.
Авторай үзэлдэ түшэглэн, һанамжаяа бэшэлгэ- 2б
Үгтэһэн хэһэг хэрэглэжэ, харюугаа баримталалга -1б
Өөрынхеэрээ ухаалдин бэшэһэнэйнь түлөө -1б
4б
1.1.3.
Текстын гол удха ойлгожо, тодорхойлон гаргабал - 2б
Байгаали хамгаалга тухай авторнуудай хараа бодол,үзэл элируулжэ, холбоо һайтай харюу үгэхэдэ- 2б
4б
1.2.1.
Толгой холболго гу, али аллитераци-1б
Баталалга- 2б
3б
1.2.2.
шүлэг соо зэргэсүүлгэ хэрэглэлгын жэшээнүүдые олохо- 2б
зохеол уран һайхан, образно болоно гэжэ тодорхойлго-2б
4б
1.2.3.
Шүлэгүүдэй гол удха элирүүлгэ- 3б
6б
Хамта
25б
2 –дохи хуби
Найруулга бэшэлгэ
I. Бэшэхэ гурим.
1. Нэн түрүүн найруулгынгаа темэ шэлэгты.
2.Гол бодол яажа элирүүлхэ. Тодорхойлхо.
3.Гол бодолоо элирүүлээд, эпиграф шэлэгты.
4.Түсэб зохеогты.
5. Түсэбэй пункнуудые тодорхойлхо материала тэмдэглэгты, тон шухала бодолнуудаа онсологты.
6. Бодолоо баталhан цитатануудые, жэшээнүүдые абагты.
7.Түсэбэйнгоо ёhоор материала гүримшуулагты.
8.hанал бодолойнгоо удаа дараалан hубариhые, хубинуудайнь хоорондохи холбооень, хэмжүүрынь анхарагты.
9.Бэшэhэн найруулгаяа дэбтэртээ сагаалан буулгажа бэшэгты.
II. Юрэнхы түсэб тухай.
Оролто хуби. Автор тухай мэдээн тон тобшоор үгтэхэ. Сочинениин гол бодол шэглэл тодорхойлхо, юун тухай бэшэхэ байhыетнай элирүүлхэ үүргэтэй.
Гол хуби. Сочинениин темэ задалжа, гол асуудалнуудые тодорхойлон, тобшололдо асарха зорилголтой.
3. Түгэсхэл.Бэшэhэн матералыетнай согсолхо, онсолхо. Оорынтнай hанал бодол элирүүлхэ ёhотой.
Зохёолго, найруулга сэгнэхэдээ, хоёр сэгнэлтэ табиха:
1)удхын болон хэлэлгын түлөө; 2) зүб бэшэлгын түлөө
Зохёолой удха, хэлэлгэ
Балл
Хүдэлмэриин удха зохёолой темэдэ таараhан
0б - 5б
Үгын баялиг, элдэб янзын конструкцитай мэдүүлэл, үгэ зүбөөр хэрэглэгдэhэн
0б - 5б
Текстын стиль болон уран найруулга тааралданхай
0б - 5б
Элдэб янзын лексическэ ба грамматическа байгуулга хэрэглэжэ шадаhан
0б - 5б
Хүдэлмэриин стиль нэгэдэнги,холбоогоороо ба уран найруулгаараа онсо илгарhан
0б - 5б
Бэшэгэй дүрим
Бэшэгэй дүримөөр, сэглэлтын тэмдэгээр гү, али 1 грамматическа алдуу байжа болохо
Бэшэгэй дүримөөр 2-3 сэглэлтын тэмдэгээр 1-2 алдуу гү, али бэшэгэй дүримөөр алдуугүй аад, 3-4 сэглэлтын тэмдэгээр алдуутай байжа болохо. Мүн 2 грамматическа алдуу байжа болохо
Бэшэгэй дүримөөр 4 ба 4 сэглэлтын алдуу гү,али 3 бэшэгэй дүримөөр ба 5 сэглэлтын алдуу гү, али бэшэгэй дүримоор алдуугүй аад,7сэглэлтын алдуутай, мүн баhа 4 грамматическа алдуу гаргагдаhан байхадань табиха
Бэшэгэй дүримөөр 7 ба сэглэлтын 7 алдуу гү, али бэшэгэй дүримөөр 6 ба сэглэлтын 8 ба тэрээнhээ дээшэ алдуунууд, бэшэгэй дүримөөр 5 ба сэглэлтын тэмдэгээр 9 ба тэрээнhээ
дээшэ алдуунууд , бэшэгэй дүримөөр 8 ба сэглэлтын тэмдэгээр 6 ба тэрээнhээ дээшэ алдуу, мүн 7 ба тэрээнhээ дээшэ грамматическа алдуу гаргагданхай
5б
4б
3б
2б
хамта
30б
II вариант
Даабари №
1-дэхи хуби
А.Л.Ангархаев Мүнхэ ногоон хасуури
Баллнууд
1.1.1
Хэһэг соо байгаалиин зураглал олохо. Зүб харюу -4б
4б
1.1.2.
Текстын гол удха ойлгожо, шухала хэрэгтэй һургаалнуудые тодорхойлон гаргабал -3б
Өөрынхеэрээ ухаалдин бэшэһэнэйнь түлөө -1б
4б
1.1.3.
Текстын гол удха ойлгожо, тодорхойлон гаргабал - 2б
Байгаали хамгаалга тухай авторнуудай хараа бодол,үзэл элируулжэ, холбоо һайтай харюу үгэхэдэ- 2б
4б
1.2.1.
Толгой холболго гу, али аллитераци-1б
Баталалга- 2б
3б
1.2.2.
шүлэг соо зэргэсүүлгэ хэрэглэлгын жэшээнүүдые олохо- 2б
зохеол уран һайхан, образно болоно гэжэ тодорхойлго-2б
4б
1.2.3.
Шүлэгүүдэй гол удха элирүүлгэ- 3б
6б
хамта
25б
2 –дохи хуби
Найруулга бэшэлгэ
I.Бэшэхэ гурим.
1. Нэн түрүүн найруулгынгаа темэ шэлэгты.
2.Гол бодол яажа элирүүлхэ. Тодорхойлхо.
3.Гол бодолоо элирүүлээд, эпиграф шэлэгты.
4.Түсэб зохеогты.
5. Түсэбэй пункнуудые тодорхойлхо материала тэмдэглэгты, тон шухала бодолнуудаа онсологты.
6. Бодолоо баталhан цитатануудые, жэшээнүүдые абагты.
7.Түсэбэйнгоо ёhоор материала гүримшуулагты.
8.hанал бодолойнгоо удаа дараалан hубариhые, хубинуудайнь хоорондохи холбооень, хэмжүүрынь анхарагты.
9.Бэшэhэн найруулгаяа дэбтэртээ сагаалан буулгажа бэшэгты.
II. Юрэнхы түсэб тухай.
1.Оролто хуби. Автор тухай мэдээн тон тобшоор үгтэхэ. Сочинениин гол бодол шэглэл тодорхойлхо, юун тухай бэшэхэ байhыетнай элирүүлхэ үүргэтэй.
2.Гол хуби. Сочинениин темэ задалжа, гол асуудалнуудые тодорхойлон, тобшололдо асарха зорилголтой.
3.Түгэсхэл.Бэшэhэн матералыетнай согсолхо, онсолхо. Оорынтнай hанал бодол элирүүлхэ ёhотой.
Зохёолго, найруулга сэгнэхэдээ, хоёр сэгнэлтэ табиха:
1)удхын болон хэлэлгын түлөө; 2) зүб бэшэлгын түлөө
Зохёолой удха, хэлэлгэ
Балл
Хүдэлмэриин удха зохёолой темэдэ таараhан
0б - 5б
Үгын баялиг, элдэб янзын конструкцитай мэдүүлэл, үгэ зүбөөр хэрэглэгдэhэн
0б - 5б
Текстын стиль болон уран найруулга тааралданхай
0б - 5б
Элдэб янзын лексическэ ба грамматическа байгуулга хэрэглэжэ шадаhан
0б - 5б
Хүдэлмэриин стиль нэгэдэнги,холбоогоороо ба уран найруулгаараа онсо илгарhан
0б - 5б
Бэшэгэй дүрим
Бэшэгэй дүримөөр, сэглэлтын тэмдэгээр гү, али 1 грамматическа алдуу байжа болохо
Бэшэгэй дүримөөр 2-3 сэглэлтын тэмдэгээр 1-2 алдуу гү, али бэшэгэй дүримөөр алдуугүй аад, 3-4 сэглэлтын тэмдэгээр алдуутай байжа болохо.Мүн 2 гармматическа алдуу байжа болохо
Бэшэгэй дүримөөр 4 ба 4 сэглэлтын алдуу гү,али 3 бэшэгэй дүримөөр ба 5 сэглэлтын алдуу гү, али бэшэгэй дүримоор алдуугүй аад,7сэглэлтын алдуутай, мүн баhа 4 грамматическа алдуу гаргагдаhан байхадань табиха
Бэшэгэй дүримөөр 7 ба сэглэлтын 7 алдуу гү, али бэшэгэй дүримөөр 6 ба сэглэлтын 8 ба тэрээнhээ дээшэ алдуунууд, бэшэгэй дүримөөр 5 ба сэглэлтын тэмдэгээр 9 ба тэрээнhээ
дээшэ алдуунууд , бэшэгэй дүримөөр 8 ба сэглэлтын тэмдэгээр 6 ба тэрээнhээ дээшэ алдуу, мүн 7 ба тэрээнhээ дээшэ грамматическа алдуу гаргагданхай
5б
4б
3б
2б
хамта
30б