Публикация авторского материала: «Ийэ тыл сумэтин ицэрии». Автор Иванова Лена Васильевна | Работа №220062

Конкурс профессионального ( педагогического) мастерства

«Компетентный учитель-компетентный ученик»

Номинация: обобщение педагогического опыта

Ийэ тыл сумэтин ицэрии

Тереебут терут тыл хас биирдии киьиэхэ, оскуола5а уерэнэр о5о5о, сиртэн саца быган эрэр кыракый киьиэхэ тиийэ, кини сайдар-уунэр кэскилин быстыбат ута5а, силигилии чэлгийэр дириц силиьэ буолар. Норуот уйэлэр тухары мунньубут муудараьын, оло5ун уопутун тереебут тылыгар сецерден илдьэ сылдьар. Тереебут тыл, культура утуе угэстэрин, бараммат баай уратыларын хас биирдии уунэр ыччакка тиэрдии, уерэтии биьиги сурун сорукпут, энчирээбэт иэспит.

О5о ийэ тылын сумэтин ицэринэригэр ыытыллар улэ араас еруттэрин кытта билсиьиннэриэхпин ба5арабын. Уйбаан Нуолур аатынан модельнай библиотека, «Оьуор» культура киинэ, кыраайы уерэтэр, Зверев аатынан фольклор, Б.Н.Андреев аатынан тумэллэр оскуоланы кытта бары биир санаанан о5о тылын сайыннарар туьугар улэлииллэр-хамсыыллар.

Тереебут тыл кэскилэ, дьыл5ата бастаан тереебут тылы уонна литератураны уерэтэр учууталтан быьаччы тутулуктаах. Бэйэ таьымын урдэтэр сыалтан кулууп иьинэн улэлиир «Ийэ тыл» аа5ар беле5ер дьарыктанабын. Оскуола, нэьилиэк,улуус тэрээьиннэригэр, литературнай аа5ыыларга активнайдык кыттабын,о5олорго, тереппуттэргэ утуе холобуру кердерер ба5а санаалаахпын.

О5о айар талаанын уьугуннарыыга хоьоон айдарыы улахан суолталаах. Айар иэйиигэ ылларбыт о5о кэрэни ейугэр-санаатыгар ицэриниитэ тургэтиир, айыл5аттан билиэн-керуен ба5атын таба уьугуннарар, сайыннарар, кэрэ5э, дьиктигэ тардыьары ке5улуур. Бастакы холонуубутун кыра тэттик хоьооннортон са5алаабыппыт.Уйбаан Нуолур тереебутэ 85 сылын керсе улуустаа5ы курэх чэрчитинэн ыытыллыбыт хоьоон курэ5эр кыттан, «Айар кутум уьугунна» диэн бастакы бэйэлэрин холлоругар септеех хомуурунньуктарын бэчээттээбиппит.

Литературнай тыл- билии, сайдыы сурун теьуутэ, ис хоьооно. Литература уруоктарыгар араас интэриэьинэй сорудахтары биэрэбин. Ол курдук Амма Аччыгыйа «То5ус тегул то5о» айымньытынан киинэ оцорор бырайыак курэ5э биллэриллибитэ. Беле5унэн улэлээн, ким куукуланан, ким пластилинынан, ким тереппуттэрин кытта бэйэтэ оонньоон, сурдээх интэриэьинэй улэлэри кемускээбиттэрэ. Литературнай тыл бастыц кестуутэ- бу биьиги классиктарбыт, тыл уьулуччулаах маастардарын, бедец суруйааччыларбыт тыллара.Сэмэн Данилов, Кундэ, Иван Гоголев, Аким Кондратьев тереебут тылларыгар анаабыт угус хоьооннорун нойосуус уерэтэн бар дьонноругар бэлэх ууммуттара.Куустатаа5ы аа5ыы курэ5эр ситиьиилээхтик кыттыбыттара. Ити курэ5инэн эрэ муцурдаммакка, сылын аайы ереспуубулукэ5э ыытыллар «Кэрэкэ тыллар» диэн хоьоону аа5ыы виртуальнай курэ5эр о5олорбун кытта бэйэм эмиэ кыттан тургутунан керебут. Уран тыл маастардарын кытта билсиьии, айымньыларын дирицэтэн уерэтии иккис улахан хайысхабыт – эбиэт кэннэ ыытыллар куруьуоктарбыт- нецуе ыытыллар. 4 сыллаах улэбит тумугунэн «Аптаах беруе» куруьуок ус чилиэнин (Валя Харитонова, Саина Федорова, Ким Эрик) бастакы хомуурунньуктара нэьилиэк иьинэн олохтоох поэтессабыт Сандаарыйа юбилейдаах кунугэр сеп тубэьиннэрэн дьон дьуулугэр тахсыбытынан киэн туттабыт. Валя Харитонова, нэьилиэкпит, улууспут инники кэскиллээх айар талааннаахтара диэн ахсаацца киирсэн, библиотека саайтыгар суруллубута элбэ5и эрэннэрэр. Ба5ар, бу о5олортон кэлин литературнай тыл маастардара тахсыахтара турда5а. Тереебут тылларын теье билэллэрин олимпиадалар нецуе тургутунан керебут, сэмэй ситиьиилэрбит биьигини, тереппуттэрбитин, учууталбытын уердэллэр.

Тереебут норуотугар бэриниилээх, норуота ыарахан, эрэйдээх-буруйдаах оло5ун уерэх сырдыгынан сырдатан, атын омуктары кытта кэккэ кецуллук олорор, сайдар суолга киллэрэргэ туох баар кууьун-кудэ5ин биэрбит саха а5а келуенэ интеллигенциятын биир ча5ылхай представителин, сырдатааччытын С.А.Новгородовы саха норуота ытыктыыр, ейдуур. Кини аатын уйэтитэр сыаллаах сылын аайы тереебут тыл, сурук-бичик кунугэр ыытыллар «Аман ес» араатардар курэхтэрин сабыдыала о5о этэр-тыынар, сацарар-ицэрэр ис ке5ун уьугуннарарга улахан суолталаах.Кыттар о5о ахсаана элбээн, таьыма урдээн иьэрэ киьини олус уердэр. Курэх чэрчитинэн сахалыы аат курэ5э ыытыллыбыта сонун буолан кестубутэ. Биьиги кылааспыт 5 о5ото сахалыы то5о ааттаммыттарын сиьилии кэпсээбиттэрэ.

Биьиги кылаас «Кэскил» хаьыаттыын до5ордоспута ыраатта. Угус айымньыларбыт, ыстатыйаларбыт бэчээттэнэллэр. Сонуннарбытын «Эдэр суруналыыс» куруьуок чилиэннэрэ оскуола иьинэн тахсар хаьыакка, «Кэскилгэ» кыралаан да буоллар ыытан бэчээттэтэбит. Ыытар араас тэрээьиннэригэр о5олор да, тереппуттэрбит да кытталлар.

О5олор айар дьо5урдарын сайыннарарга сурун бол5омтобутун уурабыт. Уруогунан эрэ муцурдаммакка, «Чуораанчык» ыытар айар сорудахтаах курэхтэригэр ситиьиилээхтик кыттабыт. Республика5а ыытыллыбыт хартыынанан кэпсээн курэ5эр Вадим Иванов иккис миэстэни ылбыта, Варя Миронова айбыт кэпсээнэ бастыц кэпсээннэр кэккэлэригэр киирэн «Чуораанчык» сурунаалга бэчээттэммитэ.

«Эдэр чинчийээччи» куруьуокка алта о5о угус дьикти опыттары оцороллорун туохтаа5ар да ордороллор. Улэ тумугэ уксэ дакылаат буолан тахсар. «Уулаах отон суолтата», «Сылгы-киьи кемелеьееччутэ», «Газтаах утахтар», «Иьэр уубут» уо.д.а. Бэйэтин тереебут тылынан сацара, дакылааттыы уерэммит о5о улуу нуучча тылынан сацарарыгар туьалаа5а биллэр суол.Ол курдук Игорьбыт былырыын республика5а ыытыллыбыт «Я-исследователь» кэмпириэнсийэ5э бырайыагынан кыттан кыайан, Сочи куоракка барыахтаа5а сааьа хапсыбакка хаалбыта. Оттон быйыл «Инникигэ хардыы» республиканскай конференция5а 1 истиэпэннээх дипломант урдук аатын ылан, муус устар ыйга «Открой в себе ученого» диэн ааттаах российскай научно-инновационнай конференция5а Санкт-Петербурга кыттан 3 истиэпэннээх дипломант буолан урдук чиэскэ тигистэ.

Тереебут тылы учугэйдик билии, уерэтии атын омук тылын билэргэ терут буоларын бигэргэтэн, уерэппит 8 о5олорум урдуку кылааска тахсан баран, аны улуу нуучча уонна английскай тылынан олохтоох поэппыт Аким Кондратьев хоьооннорун тылбаастаан холоммуттара. Билигин Аввакумова Ира Япония5а, Васильев Юлиан Корея5а уерэнэ сылдьаллар.

О5о ийэтин тылын сумэтин ицэринэригэр ыытыллар улэ араас еруттэрин кытта билсиьиннэрэн баран, маннык тумуккэ кэллим:

1.О5о кыра сааьыттан тереебут тылынан сацарар, кэпсэтэр буолла5ына, олоххо

бэйэтин уратытын билинэр, аналын тобулар.

2.Ийэ тылынан иитии, уерэтии дьиэ кэргэнтэн са5аланыахтаах.Салгыы уерэх

тэрилтэтигэр бэйэтин тереебут тылынан иитиллэрэ, ейун-санаатын, тылын-еьун

сайыннарара улахан суолталаах.

3. О5о норуот тылын бар5а баайын чахчы-бааччы этигэр-хааныгар ицэринэригэр

норуот тылынан уус-уран айымньыта, литературнай айымньы суду оруоллаа5ын

умнумуохха.

5. Тереебут тылы билии, уерэтии атын омук тылын, культуратын билэргэ терут

буоларын ейдеетум.

Тереебут тыла суох омук суох. Тыл суттэ да, омук эмиэ сутэр. Ийэ тылбытын харыстыа5ыц! Сахалыы сайаҕастык саҥарар, иэйиибитин истиҥник этинэр Ийэ тылбыт үйэлэргэ сүппэккэ үүнэ сайда турдун!

Иванова Лена Васильевна, П.Х.Староватов аатынан

Элгээйи орто оскуолатын алын

суьуех кылааьын учуутала,

Сунтаар улууьа.

«